मुख्य समाचार
राजनीति
अर्थपाटी
चौथो दृस्टी
मनोरन्जन
जीवनशैली
खेलपाटी
अन्तर्राष्ट्रिय
अन्य
शरणार्थी प्रकरण नसेलाउँदै देउवादाम्पति जुटे पुत्रको विवाहमा, को हुन् आरजु देउवाकी बुहारी ?
५ जेठ २०८०, शुक्रवार
काठमाडौं - चीनको तीव्र आर्थिक, प्राविधिक र पूर्वाधार विकासले विश्वको ध्यान तानेको छ। विशालशहर, आधुनिक यातायात, डिजिटल प्रविधिको व्यापक प्रयोग र तीव्र औद्योगिकीकरण चीनको विकासकाप्रमुख पहिचान बनेका छन्।
हालै चीनका तीन प्रमुख शहर—बेइजिङ, सांघाई र छेन्दु—भ्रमण गरेका नेपाली चिकित्सक डा. नरेन्द्र कुमार शाक्यले पनि त्यहाँको विकासलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर पाए। तर चीनको आधुनिकता र आर्थिक प्रगतिलाई नियाल्दै गर्दा उहाँको मनमा एउटा फरक प्रश्न उब्जियो—के आर्थिक सम्पन्नताले मात्र उच्च जीवनस्तर सुनिश्चित गर्छ?
डा. शाक्यको निष्कर्ष छ—पैसा आवश्यक छ, तर पैसा मात्रै पर्याप्त छैन।
डा. शाक्य सानै उमेरदेखि चीनसँग परिचित हुनुहुन्छ। पूर्व सोभियत संघमा चिकित्सा शिक्षा लिँदा उहाँले विभिन्न राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक प्रणालीबारे अध्ययन गर्ने अवसर पाउनुभएको थियो।
त्यतिबेला चीनमा विकास हुँदै गरेको साम्यवादी प्रणाली र आफूले अनुभव गरेको सोभियत प्रणालीबीच विभिन्न भिन्नता देखिने गरेको उहाँ सम्झनुहुन्छ।
तर पछिल्ला तीन–चार दशकमा चीनले हासिल गरेको परिवर्तन भने उहाँका लागि उल्लेखनीय छ।
हालैको भ्रमणमा उहाँले बेइजिङमा तियानआनमेन स्क्वायर र ग्रेट वाल अफ चाइना, सांघाईको आधुनिक शहरी विकास तथा छेन्दुको परम्परा र आधुनिकताको संयोजनलाई नजिकबाट अनुभव गर्नुभयो।
“सुन्दर शहर, आधुनिक पूर्वाधार, प्रविधिको व्यापक प्रयोग र तीव्र आर्थिक विकास चीनका प्रमुख विशेषता बनेका छन्,” उहाँको अनुभव छ।
उहाँ चीन, चिनियाँ जनता तथा चीनले आफ्नो लागि रोजेको राजनीतिक र आर्थिक प्रणालीको सम्मान गर्नुहुन्छ। आफ्नो उद्देश्य चीनको आलोचना गर्नु नभई विकासको अर्थलाई अझ व्यापक रूपमा बुझ्नुपर्ने प्रश्न उठाउनु रहेको उहाँ बताउनुहुन्छ।
डा. शाक्यका अनुसार कुनै देशको आर्थिक वृद्धिदर, राष्ट्रिय आय वा आधुनिक पूर्वाधार विकासका महत्वपूर्ण सूचक हुन्। तर यिनै सूचकले मात्र मानिसको वास्तविक जीवनस्तर बताउँदैनन्।
उहाँका अनुसार विकासको मूल्याङ्कन गर्दा केही आधारभूत प्रश्न पनि गर्नुपर्छ।
सामान्य मानिस कति सहज रूपमा बाँचिरहेको छ? उसले उचित आवास पाएको छ कि छैन? आम्दानी र जीवनयापनको खर्चबीच सन्तुलन छ कि छैन? स्वास्थ्य सेवा कति सहज छ? परिवार र समाजका लागि पर्याप्त समय छ कि छैन?
यी प्रश्नको उत्तरले पनि कुनै समाजको वास्तविक जीवनस्तर देखाउने उहाँको धारणा छ।
“देश धनी हुँदै जानु महत्वपूर्ण हो। तर त्यो समृद्धिको अनुभूति सामान्य मानिसको दैनिक जीवनमा पनि हुनुपर्छ,” उहाँ भन्नुहुन्छ।
चीन भ्रमणका क्रममा डा. शाक्यले डिजिटल प्रविधिको व्यापक प्रयोग देख्नुभयो। डिजिटल भुक्तानीदेखिसाइकल तथा इलेक्ट्रिक स्कुटरसम्मका सुविधाले दैनिक जीवनलाई धेरै क्षेत्रमा सहज बनाएको उहाँको अनुभव छ।
तर प्रविधिको विकास र मानव जीवनको गुणस्तर एउटै कुरा नभएको उहाँ बताउनुहुन्छ।
प्रविधिले समय बचाउन सक्छ, सेवा सहज बनाउन सक्छ र कामलाई प्रभावकारी बनाउन सक्छ। तर त्यसलेमानिसको सामाजिक सम्बन्ध, मानसिक शान्ति, पारिवारिक सुख वा सामाजिक सुरक्षाको आवश्यकता स्वतः पूरा नगर्ने उहाँको तर्क छ।
त्यसैले आधुनिक प्रविधिसँगै मानिसको जीवनलाई केन्द्रमा राख्ने नीति आवश्यक हुने उहाँ बताउनुहुन्छ।
चीन भ्रमणका क्रममा डा. शाक्यलाई वस्तु तथा सेवाको मूल्य र मानिसको आम्दानीबीचको सम्बन्धले पनि सोच्न बाध्य बनायो।
स्थानीय स्तरमा केही खाना तथा सेवा सस्तो भए पनि ठूला शहरका आधुनिक सपिङ मल र उच्चस्तरीय व्यावसायिक क्षेत्रमा खाना, कपडा तथा अन्य वस्तुको मूल्य महँगो हुन सक्ने उहाँ बताउनुहुन्छ।
यसमा घरभाडा, कर, वितरण खर्च, ब्रान्ड मूल्य र व्यवसाय सञ्चालन खर्चलगायत विभिन्न कारण जोडिएका हुन्छन्।
तर सामान्य मानिसको जीवनका लागि आम्दानी र खर्चबीच उचित सन्तुलन आवश्यक रहेको उहाँको धारणा छ।
उहाँले यसलाई यसरी प्रस्तुत गर्नुभएको छ—
आम्दानी → मूल्य → आवास → खाना → यातायात → स्वास्थ्य → जीवनस्तर
यी सबैबीचको सम्बन्ध असन्तुलित भयो भने देश आधुनिक र समृद्ध हुँदै गए पनि सामान्य मानिसले आर्थिक सहजता अनुभव नगर्न सक्छ।
डा. शाक्यले आवासलाई मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकता मान्नुभएको छ।
उहाँका अनुसार घर केवल किनबेच गर्न सकिने सम्पत्ति होइन। यो परिवार, सुरक्षा, सामाजिक स्थायित्व र मानसिक शान्तिसँग जोडिएको विषय हो।
कुनै शहरमा आकर्षक गगनचुम्बी भवन र आधुनिक अपार्टमेन्ट हुन सक्छन्। तर त्यहाँ काम गर्ने सामान्यनागरिकले आफ्नो आम्दानीअनुसार सुरक्षित र सम्मानजनक आवास पाउन सक्दैन भने विकासको अर्कोपक्षबारे प्रश्न उठ्ने उहाँ बताउनुहुन्छ।
“पर्यटकका लागि सुन्दर skyline प्रभावशाली हुन सक्छ, तर त्यहाँ बस्ने मानिसका लागि उचित घर अझमहत्वपूर्ण हुन्छ,” उहाँको धारणा छ।
चीनको इतिहास, संस्कृति, प्राकृतिक सौन्दर्य, आधुनिक शहर र ऐतिहासिक सम्पदाले पर्यटनको ठूलो सम्भावना बोकेको डा. शाक्य बताउनुहुन्छ।
तर पर्यटनलाई केवल विदेशी मुद्रा वा आम्दानीको स्रोतका रूपमा मात्र हेर्न नहुने उहाँको विचार छ।
पर्यटकलाई उचित मूल्य, स्पष्ट सूचना, सहज यातायात, सुरक्षा, सञ्चार र सम्मान आवश्यक हुन्छ।
“उत्कृष्ट पर्यटन प्रणालीले पर्यटकलाई पैसा खर्च गराएर मात्र पठाउँदैन, उसलाई स्वागत गरिएको अनुभूति पनि गराउँछ,” उहाँ भन्नुहुन्छ।
चीन भ्रमणका क्रममा उहाँको ध्यान दैनिक जीवनमा अंग्रेजी भाषाको सीमित प्रयोगतर्फ पनि गएको छ।
पर्यटनसँग सम्बन्धित क्षेत्र र गाइडहरूमा अंग्रेजीको प्रयोग देखिए पनि सामान्य दैनिक व्यवहारमा अंग्रेजी बोल्ने वा बुझ्ने मानिस तुलनात्मक रूपमा कम भेटिएको उहाँको अनुभव छ।
चीनले आफ्नो भाषा र संस्कृति संरक्षण गर्नु स्वाभाविक भएको उहाँ मान्नुहुन्छ। तर विज्ञान, चिकित्सा, शिक्षा, पर्यटन तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारको महत्त्वलाई पनि बेवास्ता गर्न नहुने उहाँको धारणा छ।
आफ्नो भाषिक पहिचान कायम राख्दै अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको ज्ञान विस्तार गर्न सके विद्यार्थी, चिकित्सक, वैज्ञानिक, व्यवसायी र पर्यटकका लागि थप अवसर सिर्जना हुन सक्ने उहाँ बताउनुहुन्छ।
आधुनिक सडक, रेल, विमानस्थल, पुल, भवन र डिजिटल प्रणाली विकासका देखिने संकेत हुन्। तर विकासकाकेही महत्वपूर्ण पक्ष आँखाले देखिँदैनन्।
विश्वास देखिँदैन।
सम्मान देखिँदैन।
मानसिक शान्ति देखिँदैन।
सामाजिक सुरक्षा देखिँदैन।
परिवारसँग बिताएको समय देखिँदैन।
तर यी सबै मानव जीवनको गुणस्तरसँग प्रत्यक्ष जोडिएका विषय हुन्।
डा. शाक्यका अनुसार विकासलाई केवल पूर्वाधार वा आर्थिक तथ्याङ्कमा सीमित गर्दा मानिसको वास्तविक जीवन छुट्न सक्छ।
डा. शाक्यको विचारमा पैसा जीवनका धेरै आवश्यकताका लागि अपरिहार्य छ। तर पैसाले सबै कुरा किन्न सक्दैन।
पैसाले घर किन्न सक्छ, तर सुखी परिवार स्वतः किन्न सक्दैन।
अस्पताल बनाउन सक्छ, तर दयालु स्वास्थ्य सेवा स्वतः सुनिश्चित गर्न सक्दैन।
प्रविधि किन्न सक्छ, तर बुद्धिमत्ता किन्न सक्दैन।
शिक्षा किन्न सक्छ, तर असल चरित्र स्वतः निर्माण गर्न सक्दैन।
खाना किन्न सक्छ, तर स्वास्थ्य स्वतः सुनिश्चित गर्न सक्दैन।
पर्यटकीय पूर्वाधार बनाउन सक्छ, तर सच्चा आतिथ्य भावना किन्न सक्दैन।
त्यसैले आर्थिक सम्पन्नता महत्वपूर्ण भए पनि त्यसले मात्र मानव जीवनलाई पूर्ण बनाउन नसक्ने उहाँको निष्कर्ष छ।
डा. शाक्य कुनै पनि देशले अर्को देशको राजनीतिक वा आर्थिक प्रणाली जस्ताको तस्तै नक्कल गर्नुपर्ने पक्षमा हुनुहुन्न।
चीनले अन्य देशबाट सिक्न सक्ने र अन्य देशले चीनबाट धेरै कुरा सिक्न सक्ने उहाँको धारणा छ।
नेपालका लागि पनि यही कुरा लागू हुने उहाँ बताउनुहुन्छ।
“पूँजीवाद, समाजवाद, साम्यवाद वा अन्य कुनै प्रणालीलाई अन्धाधुन्ध नक्कल गर्नु हुँदैन। कुन कुराले राम्रो काम गर्छ, कुन कुराले समस्या सिर्जना गर्छ र नेपालको परिस्थितिअनुसार के उपयुक्त हुन्छ भन्ने अध्ययन गर्नुपर्छ,” उहाँ भन्नुहुन्छ।
उहाँका अनुसार आर्थिक प्रणालीको उद्देश्य मानव विकास, राजनीतिक शक्तिको उद्देश्य जनकल्याण रप्रविधिको उद्देश्य मानव जीवनलाई सहज बनाउनु हुनुपर्छ।
डा. शाक्यका अनुसार वास्तविक मानव विकासलाई आर्थिक शक्तिसँगै केही आधारभूत पक्षले निर्धारण गर्छ।
सहज र सस्तो जीवनयापन
गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा
गुणस्तरीय शिक्षा
सुरक्षित र उचित आवास
मानव सम्मान
सामाजिक सुरक्षा
अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार
स्वच्छ वातावरण
मानसिक तथा सामाजिक सुख
यी सबै पक्षबीचको सन्तुलनले मात्र मानव जीवनको वास्तविक गुणस्तर निर्धारण गर्ने उहाँको धारणा छ।
डा. शाक्य चीनको आर्थिक, औद्योगिक तथा प्राविधिक प्रगतिलाई उल्लेखनीय उपलब्धिका रूपमा स्वीकार गर्नुहुन्छ। उहाँका यी धारणा चीनको सम्पूर्ण समाजको प्रतिनिधित्व नभई एक चिकित्सक, यात्रु तथा विभिन्न समाजलाई लामो समयदेखि नियाल्दै आएका व्यक्तिका व्यक्तिगत अनुभव र चिन्तन हुन्।
तर उहाँको मूल प्रश्न भने चीनमा मात्र सीमित छैन।
अबको विकासले देशलाई अझ धनी बनाउनेसँगै सामान्य मानिसको दैनिक जीवनलाई पनि अझ सुखी, सहज, सुरक्षित र सम्मानजनक बनाउन सक्छ कि सक्दैन?
किनकि देश केवल भवन, कारखाना, सडक, रेल, विमानस्थल वा आर्थिक तथ्याङ्कमा मात्र हुँदैन।
देश आफ्ना मानिसमा बाँचिरहेको हुन्छ।
मानिस स्वस्थ छन्, शिक्षित छन्, सुरक्षित छन्, सम्मानित छन्, उचित जीवनयापन गर्न सक्छन् र परिवारतथा समाजसँग सुखपूर्वक जीवन बिताउन सक्छन् भने मात्र विकासले आफ्नो वास्तविक उद्देश्य प्राप्त गरेको मान्न सकिने डा. शाक्यको धारणा छ।
र अन्ततः उहाँको एउटा वाक्यले सम्पूर्ण बहसलाई सरल रूपमा समेट्छ—
“पैसाले शक्तिशाली देश बनाउन सक्छ; तर मानवताले मात्र त्यसलाई बस्नका लागि राम्रो देश बनाउन सक्छ।”
— डा. नरेन्द्र कुमार शाक्य, एम.डी.
