भ्रमको भीडमा सत्यको मत खोज्दै नेपाल

प्रस्तुत काेइराला । काठमाडौं । प्रतिनिधि सभाको मतदान मिति नजिकिँदै गर्दा मुलुक ‘निर्णयको मोड’मा उभिएको छ। निर्वाचन आयोगले ४८ घण्टे ‘मौन अवधि/प्रचार निषेध अवधि’ कडाइका साथ लागू गरेसँगै अब प्रचार, नारा–जुलुस, सामाजिक सञ्जालमार्फत मत माग्ने गतिविधि बन्द हुनुपर्ने कानुनी र नैतिक दायित्व छ। यही मौनता नागरिकका लागि ‘चुप लाग्नु’ होइन आफ्नै विवेक बोल्ने, तथ्य छान्ने, र अन्तिम निर्णयलाई गम्भीर बनाउने समय हो।

यो चुनाव केवल सत्ताको अंकगणित होइन, राज्यको भरोसाको पुनर्निर्माण हो। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाल बारम्बार अस्थिरता, गठबन्धनको थकान, र जनआक्रोशको चक्रमा घुमिरहेको छ भन्ने कुरा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले पनि लगातार औँल्याइरहेका छन्। भोट हाल्ने हातले पाँच वर्षको शासन होइन, संस्थागत संस्कारको दिशा तय गर्छ यही सत्यलाई यसपालि मतपेटिकासम्म लैजानुपर्ने छ।

अर्कोतर्फ, नेपालभित्रको बहस मात्र निर्णायक छैन। विश्वको राजनीतिक आर्थिक तापक्रम तातिएको छ मध्यपूर्वको तनाव, ऊर्जा–आपूर्ति श्रृंखला, मुद्रास्फीति, रोजगारीका लागि आप्रवास, र जलवायु जोखिमले साना अर्थतन्त्रहरूलाई झन् संवेदनशील बनाइरहेका छन्। यस्तो समयमा ‘स्थिरता’ भन्ने शब्दलाई पनि आँखाबन्द गरेर होइन, नीतिगत स्पष्टता र जवाफदेहितासहित बुझ्नुपर्छ। राज्य चलाउनेहरूले कूटनीति, अर्थतन्त्र, रोजगारी र सुशासनका सवालमा के गर्छन् भन्ने कुरा अब भाषणभन्दा दस्तावेज र व्यवहारले प्रमाणित गर्नुपर्ने चरण हो।

तर सबैभन्दा ठूलो लडाइँ आज ‘डिजिटल’ छ सूचना होइन, भ्रमको बजार। सामाजिक सञ्जालको एल्गोरिदमले आक्रोशलाई ‘इनाम’ दिन्छ; आधा सत्यलाई ‘भाइरल’ बनाउँछ; र विभाजनलाई ‘ट्रेन्ड’ बनाउँछ। पछिल्ला दिनहरूमा एआई–निर्मित भिडियो/अडियो, नक्कली स्क्रिनसट, र काटछाँट गरिएका क्लिपहरू चुनावलाई “डिजिटल युद्धभूमि” बनाइरहेको अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूले चेतावनी दिएका छन्। यो प्रवृत्तिले मतदाताको स्वतन्त्र निर्णय क्षमतामाथि नै हमला गर्छ यो कुनै पार्टीको समस्या होइन, लोकतन्त्रकै सुरक्षा प्रश्न हो।

त्यसैले नागरिकले ‘फ्याक्ट–फिल्टर’ बनाउनैपर्छ। पहिलो, स्रोत हेर्नुहोस् समाचार हो कि स्टाटस? आधिकारिक निकाय (निर्वाचन आयोग, सम्बन्धित कार्यालय) वा विश्वसनीय सञ्चारमाध्यममा त्यो दाबी पुष्टि हुन्छ कि हुँदैन? दोस्रो, “एकै ठाउँबाट आएको” सामग्रीमा सावधान रहनुहोस् एकै भाषामा, एकै डिजाइनमा, एकै वाक्य संरचनामा धेरै अकाउन्टबाट आएको प्रचार प्रायः समन्वित दुष्प्रचार हुन्छ। तेस्रो, भावनात्मक ‘ट्रिगर’ जाँच्नुहोस् आक्रोश, डर, घृणा, वा अपमान जगाउने सामग्री धेरैपटक तथ्यभन्दा भावना बेच्न बनाइन्छ। चौथो, पुरानो सामग्रीको नयाँ लेबलिङ—पुरानो भिडियो/तस्बिरलाई ‘आजको’ भनेर चलाउने चलन सामान्य बनेको छ; मिति र सन्दर्भ मिलाउँदा भ्रम आफैँ फुट्छ।

मिडियाको भूमिका पनि यहाँ निर्णायक छ। पत्रकारिताले “दुवै पक्ष बराबर” भन्ने नाममा असत्यलाई बराबरीको मञ्च दिनु हुँदैन; तथ्य र असत्यलाई एकै तौलमा राख्नु ‘तटस्थता’ होइन, गैरजिम्मेवारी हो। त्यसैले सामुदायिक रेडियो र पत्रकारहरूलाई फ्याक्ट–चेकिङ क्षमतामा सघाउने अभियानहरू सुरु हुनु सकारात्मक संकेत हो। तर अन्तिम सुरक्षा घेरा फेरि पनि नागरिक नै हो किनकि गलत सूचना ‘छापाखाना’भन्दा छिटो “हाम्रा औँला”बाट फैलिन्छ।

अब प्रश्न आउँछ मौन अवधिमा, प्रचार सुन्न नपाउँदा “कसरी उम्मेदवार/दल छान्ने?” उत्तर सरल छ: नारा होइन, ‘रेकर्ड’ पढ्ने। उम्मेदवारले यसअघि सार्वजनिक जिम्मेवारी पाएको भए उसको काम–कारबाही, पारदर्शिता, विवाद–आरोपप्रति जवाफ, र स्थानीय मुद्दामा उपस्थितिलाई हेर्नुहोस्। जिम्मेवारी नपाएको भए उसको घोषणापत्र/प्रतिबद्धता कति मापनयोग्य छ समय, स्रोत, प्रक्रिया र उत्तरदायित्व स्पष्ट छ कि छैन? “भोलि गर्छु” भन्दा “कसरी गर्छु” महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अनि, तपाईंको मतक्षेत्रका वास्तविक मुद्दा रोजगारी, शिक्षा–स्वास्थ्य, सेवा प्रवाह, सडक–खानेपानी, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, विपद् व्यवस्थापन यीसँग उम्मेदवारको योजना जोडिन्छ कि जोडिँदैन, त्यहीँबाट भरोसा बनाउँछ।

मतदान गर्ने दिनको नागरिक आचरण पनि लोकतन्त्रको गुणस्तर हो। मौन अवधिको सम्मान, नियमको पालना, र अरूको मताधिकारप्रति आदर यिनै कुराले निर्वाचनलाई निष्पक्ष बनाउँछ। आयोगले मौन अवधिमा सामाजिक सञ्जालसमेतमा प्रचार/मत माग्ने गतिविधि निषेध हुने स्पष्ट गरेको सन्दर्भमा, नागरिकले पनि ‘शेयर’ गर्ने औँलालाई ब्रेक लगाउनु जरुरी छ। आफ्ना परिवार/समुदायमा पनि एकअर्कालाई धम्क्याउने, दबाब दिने, वा गाली–गलौजमा उक्साउने प्रवृत्ति रोक्नुपर्छ मतदान “आफ्नो निर्णय” हो, “हाम्रो समूहको आदेश” होइन।

अन्ततः, लोकतन्त्रको सार एउटै वाक्यमा अट्छ: भोट अधिकार पनि हो, जिम्मेवारी पनि। मतदानले कसैलाई जिताउँछ; तर सचेत मतदानले देशलाई जिताउँछ। मौन अवधिमा हामीले गर्नुपर्ने काम प्रचार सुन्नु होइन आफ्नै विवेकसँग इमानदार हुनु हो। आज कुनै एउटा अफवाहलाई रोक्नु भोलिको एउटा पछुतो रोक्नु हो। आज एउटा तथ्य जाँच्नु भोलिको एउटा गलत निर्णय जाँच्नु हो। र आज शान्त भएर भोट हाल्नु भोलिको अशान्ति रोक्ने सबैभन्दा लोकतान्त्रिक उपाय हो।

खबरपाटी